Beschreibung

Tüccar Jan Hendrik Meijer, 26 Ocak 1754 Cumartesi günü, Pera'daki evinden ayrıldı ve onu Osmanlı baþkentinde bir daha gören olmadı. Geride karısını ve iflas etmiþ iki þirketini bırakmıþ, yanına önemli miktarda para ile iþ ortaðının babasına ait elmasları almıþtı. Hollanda büyükelçisi Elbert de Hochepied endiþeliydi; davanın çözüm mercii kapitülasyonlar gereðince þimdilik büyükelçilikti, ama alacaklılar arasında bulunan bazı Osmanlı uyruklarıyla bir ihtilaf çıkarsa ne yapacaktı? Yargılama yetkisi kimde kalacaktı?

Kapitülasyonlar ve Osmanlı Hukuk Sistemi, kançılarya kayıtları, þeriyye sicilleri ve Düvel-i Ecnebiyye Defterleri gibi geniþ bir arþiv taramasının yanı sıra, orijinal ahidnamelerin çeþitli dillerdeki çevirileriyle de karþılaþtırıldıðı titiz bir çalıþma. Martin van den Boogert bu çalıþmada, Jan Hendrik Meijer veya Elbert de Hochepied gibi 18. yüzyılda Osmanlı İmparatorluðu'nda yaþamıþ, ticaret veya diplomasiyle uðraþmıþ yabancıların ve onların himayesindekilerin nasıl bir hukuk sistemine tabi olduklarını, kapitülasyonlar ile Osmanlı kanunlarının ve adli mercilerinin bu sistemin þekillenmesinde ne ölçüde belirleyici olduklarını araþtırıyor.

Yazar, o dönemin Avrupa'sında yaygın olan ve pek sorgulanmadan modern tarihyazımına da aktarılmıþ, Osmanlı İmparatorluðu'ndaki yabancıların kapitülasyonlar sayesinde tam bir adli özerkliðe, dolayısıyla fiili dokunulmazlıða sahip oldukları, bu nedenle de Devlet-i Aliyye'nin yaptırımlarının keyfi ve hukuksuz olduðu inancının temelsizliðini örneklerle gözler önüne seriyor. Bunun yanı sıra, Türk tarihyazımında zaman zaman görülen, her kötülüðü kapitülasyonlarla izah etme kolaycılıðına karþı, 'beratlı' sayımları, beratları bir ek gelir kapısı olarak gören büyükelçilerin yazıþmaları, Levant Þirketi'nin pozisyonunu belli eden elçilik defterleri ve çeþitli divan-ı hümayun kararları gibi somut belgelerden hareketle çok daha ilginç ve düþündürücü sonuçlara varıyor.

Kapitülasyonlar ve Osmanlı Hukuk Sistemi, yazılı metinlerden günlük hayatın içindeki uygulamalara inebilmek, kapitülasyonlara böyle bir perspektiften bakabilmek açısından vazgeçilmez bir baþvuru kaynaðı.

Dr. Maurits H. van den Boogert Leiden Üniversitesi'nde doktora sonrası araþtırmacı olarak çalıþmaktadır. Yayımlanmıþ eserleri:
(Kate Fleet ile birlikte) The Ottoman Capitulations: Text and Context (2003); (Alastair Hamilton ve Alexander de Groot ile birlikte) Friends and Rivals in the East (2000).