Beschreibung

Yaratılıþtan günümüze din, toplumlar için kritik önemi haiz kurumlardan birisi olagelmiþtir. Fransız düþünür Henri Bergson bu olguyu '…günümüzde olduðu gibi geçmiþte de ilimsiz, sanatsız ve felsefesiz toplumlar olmuþtur. Ancak, dinsiz bir toplum asla olmamıþtır…' þeklinde ifade etmektedir. Tarihin farklı dönemlerinde farklı inançlara sahip olan Türkler, İslamiyet öncesinde tek tanrı (Kök Tengri) inanıþına sahip nadir halklardan birisi olmuþtur. İslam'ın Türkler tarafından kabulü, Türk tarihinde olduðu gibi İslam ve dünya tarihi ve medeniyetinde, etkisi günümüze uzanan tesirler bırakmıþtır. Günümüz Türk halklarının büyük çoðunluðunun atayurdu olan kadim Türkistan ve Anadolu, her alanda olduðu gibi ilim ve irfanın da merkezleri olmuþtur. Karahanlılar'dan, Altın Orda'ya, Timurlular ve Osmanlı Devleti'ne uzanan bu süreçte büyük bir kısmı hala ayakta olan binlerce medresede din eðitiminin yanında çaðın ihtiyaçları doðrultusunda matematik, fizik, astronomi ve mantık gibi alanlarda sayısız ilim insanı yetiþmiþtir. Günümüz modern Batı toplumlarındaki bilgi birikimine de kaynak teþkil ettiði bilinen Türk-İslam medeniyetinin inkiþafını, Türk devletlerindeki din, toplum ve devlet arasındaki dengeli ve ahenkli iliþkide aramak yanlıþ olmasa gerek.

Ancak, 16. yüzyıl dünyasında, Batı'da sanat, kültür ve bilimde yaþanan geliþmeler, bunların özellikle 17. ve 18.yüzyıl dünya siyasetine yansımaları ve buna mukabil uzunca bir dönem önemli bir merkez olan Türk yurtlarında yaþanan durgunluk ve gerileme, Türkistan'dan, Anadolu ve Balkanlara uzanan coðrafya için kötü bir kaderin baþlangıcı olmuþtur. Elimizdeki kitabın muhtevası baðlamında Orta Asya açısından bakınca özellikle 70 yılı aþan Sovyetler Birliði idaresi, bölgedeki Türk halklarında baþta din kurumu olmak üzere bütün toplumsal kurumlarda trajik deðiþimlere neden olmuþtur. Bu süreçte dini kurumlar ve din eðitimi de yok olma noktasına getirilmiþtir. Ancak, Sovyetler Birliði'nin daðılması sonrasında baðımsızlıklarını kazanan Orta Asya ve Kafkasya'daki Türk devletleri, milli kimliðin ana unsurlarından birisi olarak dini, ulus inþa süreçlerinde önemli bir araç olarak deðerlendirmiþ ve din eðitimi ve dini bilinçlenmeye özel önem vermiþlerdir. Kimi yönleri ile farklılık gösterse de Türkiye ve Orta Asya'daki Türk devletlerindeki din-devlet iliþkileri pek çok yönden benzerlik arz etmektedir. Ortak tarih, dil ve kültüre sahip günümüz Türk devletlerindeki, din-devlet iliþkilerinin ve din eðitiminin, tarihi arka plan ıþıðında sunulduðu bu kitap çalıþmasının, çok etnili ve çok kültürlü toplumsal yapılara sahip Türk devletlerindeki din-devlet iliþkilerine ve din eðitimi çalıþmalarına katkı saðlaması temennisiyle baþta yazarlar olmak üzere emeði geçen herkese teþekkür ediyorum.

Doç. Dr. Vakur Sümer